Đã qua bao lần trùng tu, tôn tạo nhưng ngôi đền vẫn được giữ nguyên nét kiến trúc được thiết kế từ triều nhà Nguyễn. Với nhiều di vật, hiện vật. Hiện ngôi đền còn nhiều văn bản, thư tịch Hán Nôm cổ như hoành phi, câu đối giá trị giúp nghiên cứu về nét văn hóa độc đáo của địa phương. Đền được xây dựng theo hướng Tây Nam, phía trước là dòng sông Phó Đáy. Với kiến trúc chữ “nhất” gồm 3 gian ứng với 3 tòa: Tiền tế, thượng điện và hậu cung.

Du khách đến thăm đền Mẫu Thượng thôn Tân Tiến, thị trấn Sơn Dương (Sơn Dương).

Ông Bùi Đức Tùng, hơn 20 năm làm thủ nhang của ngôi đền cho biết, hàng năm, đền có các ngày Lễ: Lễ khai bút (2-1 âm lịch) là ngày mở cửa đền cho các sĩ tử đến trình làng, cầu mong cho con đường học hành rộng mở, thi cử đỗ đạt. Lễ Thượng nguyên (10-1 âm lịch) là ngày lễ giải hạn cho nhân dân, đồng thời cũng là ngày làm lễ xuống đồng, bắt đầu một mùa màng mới. Lễ cầu mưa (từ 8-4 đến 10-4 âm lịch) là ngày lễ cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Tháng 10-2011, đền được công nhận Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh. Nên bắt đầu từ năm nay, đền sẽ lấy ngày 12-2 âm lịch hàng năm để tổ chức Lễ rước Mẫu cầu mong mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu… cho nhân dân.

Dưới bóng chiều nhẹ dịu, chúng tôi được nghe người thủ nhang giới thiệu về ngôi đền cổ kính. Tòa tiền tế là nơi đặt nhang án thờ. Phía trên tòa tiền tế là bức hoành phi bằng gỗ có đề 4 chữ Hán “Thượng đẳng tối linh”, tức thần thượng đẳng rất linh thiêng. Phía dưới bức hoành phi có bộ cửa võng bằng gỗ, được sơn son thếp vàng. Cửa võng được chạm khắc rất tinh xảo với chủ đề Tứ quý, “Lưỡng long chầu nguyệt”. Đây là sự kết hợp giữa kỹ thuật chạm lộng, chạm thủng và chạm bong kênh rất nhuần nhuyễn, thể hiện đôi bàn tay tài hoa, óc thẩm mỹ và trí sáng tạo độc đáo, tinh tế của người nghệ nhân dân gian.

Điểm thu hút sự hiếu kỳ của du khách nhất là đôi câu đối chữ Hán bằng gỗ: “Linh địa nguy nga thiên cổ miếu/Anh linh thánh mẫu vạn niên tồn” (Mảnh đất linh thiêng có ngôi miếu cổ nguy nga/Thánh Mẫu anh linh ngàn năm sáng soi mãi mãi). Chính giữa gian tiền tế là nơi hành lễ và đặt bàn thờ Thánh. Phía trong cùng tòa tiền tế là nơi đặt tượng thờ Ngọc Hoàng thượng đế, tượng quan Nam Tào và tượng quan Bắc Đẩu. Gian bên phải của toà Tiền tế là nơi đặt bàn thờ chúa Sơn Trang và gian bên trái đặt quả chuông lớn. Quả chuông được đúc theo phong cách triều Nguyễn.

Tòa thượng điện là nơi linh thiêng nhất - nơi đặt tượng thờ Tam tòa Thánh Mẫu. Bộ tượng Tam tòa Thánh Mẫu được đặt trong khám thờ bằng gỗ sơn son thếp vàng. Khám thờ chính giữa đặt linh tượng Mẫu Thượng Thiên - là vị Mẫu cao nhất trong Tam tòa Thánh Mẫu, cũng là nơi cao nhất trong di tích. Khám thờ bên phải là Mẫu Thoải và khám thờ bên trái là Mẫu Thượng Ngàn. Phía trên tòa hậu cung có treo bức cuốn thư. Đây là tác phẩm nghệ thuật đặc sắc, là sự kết hợp của kỹ thuật chạm khắc dân gian và truyền thống, các mảng khối trong cuốn thư rất mềm mại và uyển chuyển. Bức cuốn thư được chạm khắc nguyên khối, phía ngoài là các linh vật (long, lân, quy, phượng), phía trong là hình bức cuốn thư đang mở có đề 4 chữ Hán “Vạn cổ anh linh” - Linh thiêng muôn đời.

Ngoài ngôi đền chính ra, đền còn có các kiến trúc khác như am thờ Sơn thần (thần núi) và am thờ các cô. Quan Sơn thần là người trông coi vùng núi quanh khu vực đền, ngài được coi là thổ công của đền. Lầu thờ các cô là ba vị cô nương: Cô Chín, cô Bơ, cô Bảy. Ba cô là thị tỳ của Thánh Mẫu.

Khói hương tỏa lan trong bóng chiều, ngôi đền càng trở nên đẹp cổ kính như một bức tranh với những nét vẽ huyền ảo. Đền Mẫu Thượng Đăng Châu luôn là một điểm du lịch tâm linh đầy linh thiêng, trầm mặc đối với du khách gần xa…